!
Welcome to PAEKUPU, words related to Te Marautanga o Aotearoa. Curriculum areas presently available on PAEKUPU: Toi Ataata, Te Reo Matatini, Puoro, Te Reo Pāngarau, Te Reo Pūtaiao, Ngā Mahi a te Rēhia
 
X
Te Reo Matatini

tūmahi

verb

tūingoa

WHAKAMĀRAMA

He momo kupu hei tohu i tētahi mahi, pērā i te 'waiata', te 'hīkoi' me te 'tuhituhi'.

A type of word used to indicate an action, such as 'sing', 'walk' and 'write'.

Tauira KŌrero

Tirohia tēnei tuhinga, ka tautohu ai i ngā tūmahi katoa.

Me pēhea te whakamārama i te āhua o te tūmahi - pēnā he tere, he pōturi, he māmā, he pēhea kē atu rānei?

Ko te 'tia' te kūmuri whakahāngū i tēnei tūmahi.

WhakamĀrama Āpitihanga

Koia nei ētahi o ngā momo tūmahi1:

  • Ko te tūmahi whiti: He tūmahi ka rere atu, ka pā atu, ka whiti atu te mahi e kōrerotia ana ki tētahi hanga i tua atu i te mea nāna te mahi. Hei tauira o te reremahi whiti:
    • E tapahi ana a Hine i te rēwena.
    • Kua whakatika a Tama i tana rūma.
  • Ko te tūmahi poro: He tūmahi ka noho motuhake te mahi e kōrerotia ana ki te mea nāna ake te mahi, kāore e rere atu, e pā atu, e whiti atu ki tētahi atu hanga. Hei tauira o te reremahi poro:
    • E tihetihe ana a Hine.
    • Kua nohopuku a Tama.
  • Ko te tūmahi oti: He tūmahi e tohu ana i te tutuki, i te eke kē o tētahi mahi, o tētahi āhuatanga rānei. Hei tauira o te reremahi oti:
    • Kua mate a Kui.
    • I pakaru i a au te matapihi.
    • Kei mahue koe ki te kāinga.
  • Ko te tūmahi hāngū: He tūmahi, ko te noho mai o tētahi kūmuri whakahāngū (pērā i te '–a', i te '–tia', me te '–hia') tōna tino waitohu. He tūmahi hāngū te kupu ‘taea ’. I roto i te rerehāngū, ko te mahi kē te tumu o te rerenga kōrero. Ko te kupu ‘e’ hei whakaatu i te mea nāna te mahi. Hei tauira o te rerehāngū:
    • Kei tōkia tō kiri e te mātao.
    • Kua whakapaitia te rūma.
  • Ko te tūmahi āhua: He momo tūmahi poro e mātua whakaatu ana i te āhua kua tau ki tētahi tangata, ki tētahi mea rānei. Hei tauira o te reremahi āhua:
    • Kua pōuri a Tame.
    • Kei te riri tonu te kuia rā.
    • Kaua e pūhaehae .
  • Ko te tūmahi tohutohu, arā, te tūhau: Ka whakamahia tēnei momo i roto i te rerenga kōrero tohutohu. Hei tauira o te reremahi whakahau:
tūhau hāohotūhau hāngū
Haere ki te moe.Whakapaitia tō rūma.
E noho ki raro.Karangahia tō tungāne.

 

1He mea tango ēnei whakamārama i te pukapuka He Raurau Kupu, i whakaputaina e Haemata i te tau 2014.

Takenga Mai

tū (tumu) - foundation, base

mahi - to work, perform, job, activity

KUPU KĒ ATU

kupumahi

Tauira KŌrero

Tirohia tēnei tuhinga, ka tautohu ai i ngā tūmahi katoa.

Me pēhea te whakamārama i te āhua o te tūmahi - pēnā he tere, he pōturi, he māmā, he pēhea kē atu rānei?

Ko te 'tia' te kūmuri whakahāngū i tēnei tūmahi.

WhakamĀrama Āpitihanga